بازارهای ایرانی

بازارهای ایرانی - حسین سلطان زاده
  • نویسنده : حسین سلطان زاده
  • ناشر : دفتر پژوهش های فرهنگی
  • سال نشر : چاپ پنجم - ۱۳۹۳ (چاپ اول ۱۳۸۰)

فهرست مطالب

  • پیش سخن
  • فصل یکم : برخی از جنبه های تاریخی و اجتماعی
    • تعریف واژه بازار
    • پیشینه تاریخی بازار
    • نقش و کارکرد اجتماعی بازار
    • نحوه نام گذاری بازارها
  • فصل دوم : برخی از ویژگی های کارکردی
    • انواع بازار از لحاظ کارکردی
    • انواع بازار از لحاظ زمان تشکیل آن
    • عوامل موثر در نحوه استقرار فعالیت ها
    • نحوه اداره بازار
    • نحوه برقراری نظم و امنیت در بازار
    • بعضی از قوانین و مقررات بازارها
  • فصل سوم : برخی از خصوصیات شهری بازار
    • سلسله مراتب مکانی بازارها در شهر
    • موقعیت بازار دایمی و اصلی در شهر
    • نحوه توسعه بازار اصلی
  • فصل چهارم : عناصر و فضاهای بازار
    • عناصر و فضاهای شهری و ارتباطی
    • عناصر و فضاهای معماری
  • فصل پنجم : برخی از ویژگی های معماری بازار
    • شکل بازار
    • پوشش بازار
    • برخی از خصوصیات راسته بازار
  • سخن پایانی

پیش سخن  کتاب

بازار مهم ترین محور ارتباطی و فضای شهری در شهرهای ایرانی در گذشته به شمار می آمده است زیرا بازارهای اصلی و دائمی در هر شهر به طور معمول در امتداد مهم ترین راه و محور شهری که از یک دروازه شروع می شد و تا مرکز شهر ادامه می یافت؛ شکل می گرفت؛ به عبارت دیگر در وهلۀ نخست یک راه اصلی و برتردد وجود داشت که فضاهای تجاری و گاه تولیدی در کنار آن تشکیل می شدند و به تدریج بازار پدید می آمد. شکل گیری تدریجی بازار به این علت بود که بیشتر شهرهای ایرانی از توسعۀ یک روستا پدید می آمدند و تنها تعداد انگشت شماری از شهرها به صورت طراحی شده ساخته می شدند.

براساس اسناد موجود می توان حدس زد که پیشینۀ تاریخی بازارها حداقل به پنج هزار سال پیش از میلاد می رسد. بازار هر شهر تا اوایل قرن معاصر با سایر فضاهای شهری ارتباطی ارگانیک و منسجم داشت اما از آغاز دورۀ معاصر و در پی توسعۀ شهرها و ایجاد خیابان هایی برای دسترسی سواره و تعیین الگوهای سکونت و شهرنشینی، ارتباط آن با سایر فضاهای شهری به تدریج گسیخته شد.

از یکسو، موقعیت و جایگاه شهری بازار و فضاها و مراکز واقع در امتداد آن، و از سوی دیگر اهمیت نقش و منزلت اجتماعی ا صناف و بازاریان در زندگی شهری موجب شد که بازار تنها یک فضای اقتصادی به شمار نیاید، بلکه فضایی برای بسیاری از فعالیت های اجتماعی از جمله برگزاری جشن های ملی و مذهبی باشد. به همین ترتیب فضای بازار در هنگام برگزاری سوگواری های مذهبی، سیمایی خاص می یافت.

نقش و کارکرد اجتماعی بازار تنها به موارد مزبور خلاصه نمی شد، بلکه غالباً بازاریان به ویژه در دوران اسلامی مهم ترین تشکیلات صنفی و اجتماعی بودند که به خصوص در شهرهای بزرگ، گاه در برابر حکومت ها و حکام مستبد ایستادگی می کردند.

خصوصیات کالبدی بازارهای دائمی و سرپوشیده به گونه ای بود که فضایی مطلوب و مناسب برای عابران و خریداران پدید می آمد.سرپوشیده بودن بازار سبب می شد که فضای درون آنها در تابستان خنک تر از فضای باز و در زمستان گرم تر باشد. همچنین عابران از آزار و گزند آفتاب، باد و باران در امان بودند و به همین دلیل بود که گاه مردم بخشی از ساعات خود را برای گذران فراغت در بازار می گذراندند. در این کتاب سعی شده به پیشینۀ تاریخی و برخی از خصوصیات اجتماعی، کارکردی و کالبدی بازار و همچنین چگونگی ادارۀ بازار و حفظ امنیت در آن و برخی از مقررات بازار به ساده ترین و کوتاه ترین شکل ممکن اشاره شود. در فصل اول به جنبه های تاریخی و اجتماعی بازار، و در فصل دوم به بعضی از خصوصیات کارکردی آن اشاره می شود. فصل سوم به بررسی خصوصیات شهری و فصل چهارم به معرفی عناصر و فضاهای ارتباطی (راسته، دالان، چهارسو، جلوخان) و عناصر و فضاهای معماری بازار (حجره، کاروانسرا، تیمچه و قیصریه) اختصاص یافته است. در فصل پنجم به بعضی از ویژگی های معماری بازار اشاره می شود.

حسین سلطان زاده